به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، سیدمحسن میرسندسی، عضو هئیت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در سخنانی با اشاره به اینکه امروزه بسیاری از گفتوگوها در خانواده یا فضای مجازی به جایی میرسد که خشم جای منطق را میگیرد، اظهار کرد: از منظر جامعهشناختی، فروخوردن خشم به تقویت سرمایه اجتماعی کمک میکند و مانع شکلگیری گفتوگوهای مخرب میشود.
خشم؛ اپیدمی ارتباطی که سرمایه اجتماعی را میبلعد
وی با بیان اینکه خشم معمولاً یک مسئله روانشناختی تلقی میشود، اما از نگاه یک جامعهشناس، خشم یک «اپیدمی ارتباطی» است، ادامه داد: وقتی خشم در یک جمع منتشر میشود، مانند آتشسوزی در انبار مهمات عمل میکند. یک فحاشی در فضای مجازی، توهین در جلسه خانوادگی یا برچسبزنی سیاسی در جمع دوستان، زنجیرهای از خشم را فعال میکند که میتواند سرمایه اجتماعی یک گروه را نابود کند.
میرسندسی با اشاره به اینکه سرمایه اجتماعی شامل اعتماد، همکاری و احساس تعلق است و خشم همانند سمی این سرمایه را از بین میبرد، گفت: خداوند در آیه ۱۳۴ سوره «آلعمران» میفرماید: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ». قرآن کریم فروخوردن خشم را در کنار انفاق در سختی و آسانی قرار داده است؛ بهنوعی خشمخوری یک نوع انفاق اجتماعی محسوب میشود، زیرا فرد با فروبردن خشم خود، هزینه لحظهای را میپردازد تا سرمایه رابطه حفظ شود.
وی افزود: خانوادههایی که اعضای آنها کظم غیظ را تمرین میکنند، نرخ طلاق عاطفی و قطع ارتباط در آنها بهمراتب کمتر است. در حالیکه در جامعه امروز، بسیاری از آببندهای عاطفی شکسته شده و افراد اجازه میدهند نخستین جرقه خشم، تمام ظرفیت گفتوگو را نابود کند. مؤمنان واقعی کسانی هستند که در اوج تنش، سدی محکم در برابر خشم خود ایجاد میکنند و اجازه نمیدهند خشم، گفتوگو را از بین ببرد.
توازن میان «اخلاق» و «حقوق» در سیره قرآنی
این استاد دانشگاه با بیان اینکه پس از فروخوردن خشم، نوبت به عفو میرسد، آن را «بخشیدن گذشته، نه فراموش کردن آن» دانست و بیان کرد: این همان نقطهای است که جامعه از بحران عبور میکند. با این حال، پرسش مهمی در این زمینه مطرح است که آیا عفو به معنای چشمپوشی از حقوق فردی است یا میتوان هم اهل گذشت بود و هم بر حقوق خود ایستاد؟
وی با اشاره به آیه ۱۴۹ سوره «نساء» «إِن تُبْدُواْ خَیرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُواْ عَن سُوَءٍ فَإِنَّ اللّهَ کَانَ عَفُوًّا قَدِیرًا» گفت: قرآن میان اخلاق و حقوق رابطهای متوازن برقرار میکند و نشان میدهد که میتوان در عین گذشت، جامعهای سالم و منظم داشت. برخی تصور میکنند یا باید حق خود را بگیرند یا گذشت کنند، گویی این دو در تضاد با یکدیگر قرار دارند؛ در حالیکه قرآن نشان میدهد این دو نهتنها قابل جمع هستند، بلکه یکدیگر را تکمیل میکنند. خداوند در این آیه سه سطح «اظهار خیر»، «پنهان داشتن خیر» و «گذشت از بدی» را در کنار یکدیگر قرار داده است.
مدل قرآنی برای حل تعارضات؛ از گذشت تا پیگیری قانونی
میرسندسی ادامه داد: نظام حقوقی مبتنی بر اخلاق قرآنی مسیر دیگری را پیشنهاد میکند؛ ابتدا گفتوگو، گذشت و فرصت جبران. این همان «تعفوا عن سوء» است. اما اگر خطا بهصورت عمدی و مکرر ادامه پیدا کند، دیگر جایی برای عفو بیضابطه باقی نمیماند و فرد میتواند حق خود را از مسیر قانونی پیگیری کند، بدون آنکه به توهین، تخریب یا رفتار غیراخلاقی متوسل شود.
وی خاطرنشان کرد: عفو در قرآن یک راهبرد عقلانی برای بهینهسازی روابط است، نه یک ضعف اخلاقی. خداوند در آیه ۴۰ سوره شوری میفرماید: «وَجَزَاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ». این آیه نشان میدهد که عفو تنها گذشت نیست، بلکه گذشتی است که به اصلاح روابط و بهبود وضعیت اجتماعی منجر شود.
نظر شما